Imiesłów przymiotnikowy a przysłówkowy – różnice

Czym jest imiesłów w języku polskim?

Imiesłów przymiotnikowy a przysłówkowy to różnica między formą odmienną i nieodmienną: gramatyka polska wyróżnia 4 główne typy imiesłowów, opisywane przez PWN, WSJP PAN oraz Saloniego i Świdzińskiego. W praktyce szkolnej uczeń musi rozpoznać, czy forma działa jak przymiotnik, czy jak okolicznik czynności.

Co to jest imiesłów?

Imiesłów to nieosobowa forma czasownika, która zachowuje związek z czynnością, ale nie odmienia się przez osobę jak formy: piszę, pisałeś, przeczytają. W szkole najłatwiej zapamiętać, że imiesłów stoi między czasownikiem a inną częścią mowy.

• Imiesłów przymiotnikowy – określa rzeczownik i odpowiada na pytania: jaki?, która?, jakie?
• Imiesłów przysłówkowy – określa czynność wyrażoną orzeczeniem i odpowiada na pytania: jak?, kiedy?, dlaczego?
• Forma czytający – zachowuje znaczenie czynności czytać, ale odmienia się jak przymiotnik.
• Forma czytając – zachowuje znaczenie czynności czytać, ale nie odmienia się wcale.
• IRZ, czyli imiesłowowy równoważnik zdania, opiera się na imiesłowie przysłówkowym.

Jakie są typy imiesłowów w języku polskim?

W polszczyźnie szkolnej pracujemy z dwoma rodzinami: imiesłowami przymiotnikowymi i przysłówkowymi. Pierwsze mają odmianę, drugie jej nie mają. To krótka reguła, ale w zadaniach CKE ratuje najwięcej punktów.

Zdanie do zapamiętania: imiesłów przymiotnikowy zmienia końcówki jak przymiotnik, a imiesłów przysłówkowy zachowuje jedną formę niezależnie od rodzaju, liczby i przypadku.

Imiesłów przymiotnikowy – definicja i podział

Imiesłów przymiotnikowy to nieosobowa forma czasownika, charakteryzująca się odmianą przez przypadki, liczby i rodzaje, funkcją przydawki lub orzecznika oraz odpowiedzią na pytania jaki? który? Tak opisują go opracowania PWN i WSJP PAN; w szkole dzielimy go na czynny i bierny.

Czym jest imiesłów przymiotnikowy czynny?

Imiesłów przymiotnikowy czynny nazywa wykonawcę czynności i zwykle tworzymy go od czasowników niedokonanych za pomocą form -ący, -ąca, -ące (źródło: Markowski, PWN, 2002).

• Czytający uczeń – uczeń wykonuje czynność czytania w danym kontekście.
• Śpiewająca dziewczyna – dziewczyna sama wykonuje czynność śpiewania.
• Biegnące dziecko – dziecko jest podmiotem czynności biegania.
• Pracujący rodzice – rodzice wykonują czynność pracy, więc forma ma znaczenie czynne.
• Rosnące koszty – koszty same zmieniają swój stan w opisie zdania.

Czym jest imiesłów przymiotnikowy bierny?

Imiesłów przymiotnikowy bierny nazywa obiekt czynności, czyli coś, na czym czynność została wykonana: napisany list, przeczytana książka, zbudowane osiedle. Typowe sufiksy to -ny, -ony i -ty.

Z mojej praktyki korektorskiej wynika, że uczniowie mylą tu imiesłów z przymiotnikiem. Pomaga test: czy można dodać wykonawcę z wyrażeniem przez kogo? Jeśli tak, najpewniej mamy imiesłów bierny, np. list napisany przez Olę.

Jaką funkcję ma imiesłów przymiotnikowy w zdaniu?

Najczęściej pełni funkcję przydawki, czyli określa rzeczownik. Może też wystąpić jako orzecznik, np. Drzwi były zamknięte. Wtedy nadal zachowuje odmianę przymiotnikową.

Imiesłów przymiotnikowy czynny – sufiksy -ący, -ąca, -ące

Imiesłów przymiotnikowy czynny to forma typu piszący, mówiąca, pracujące, charakteryzująca się sufiksem -ący w rodzaju męskim, -ąca w żeńskim i -ące w nijakim. Według PWN tworzy się go głównie od czasowników niedokonanych, czyli takich jak pisać, czytać, śpiewać.

Jak rozpoznać sufiks -ący?

Najpierw znajdź końcówkę -ący, -ąca lub -ące, a potem sprawdź, czy wyraz oznacza wykonawcę czynności. Piszący uczeń pisze, a nie jest pisany.

• Uczeń rozwiązujący zadanie – uczeń sam wykonuje czynność rozwiązywania.
• Nauczycielka tłumacząca regułę – nauczycielka wykonuje czynność tłumaczenia.
• Dziecko śpiące w pokoju – dziecko znajduje się w stanie snu.
• Ptaki lecące nad rzeką – ptaki wykonują ruch lotu.
• Osoba pytająca o części mowy – podział i charakterystyka szuka klasyfikacji gramatycznej.

Czy imiesłów czynny zawsze jest łatwy do odróżnienia od przymiotnika?

Nie, bo część form na -ący utrwaliła się jako zwykłe przymiotniki. Gorący w zdaniu gorący kubek nie opisuje aktualnej czynności grzania wykonywanej przez kubek, więc trzeba patrzeć na znaczenie, nie samą końcówkę.

Zdanie do zacytowania: sufiks -ący pomaga rozpoznać imiesłów czynny, ale decyzję potwierdza dopiero związek z czasownikiem i wykonawcą czynności.

Imiesłów przymiotnikowy bierny – sufiksy -ny, -ony, -ty

Imiesłów przymiotnikowy bierny to forma typu napisany, zmęczony, ukryty, charakteryzująca się znaczeniem strony biernej, odmianą przymiotnikową i możliwością wskazania wykonawcy czynności. Markowski w opracowaniu PWN łączy te formy z czasownikami przechodnimi i regułami poprawności składniowej.

Jak rozpoznać imiesłów bierny?

Sprawdź, czy rzeczownik nie wykonuje czynności, lecz jest jej obiektem. List napisany przez ucznia nie pisze sam siebie; ktoś go napisał.

• Napisany list – list jest wynikiem czynności pisania.
• Przeczytana książka – książka została przeczytana przez czytelnika.
• Zamknięte okno – ktoś zamknął okno albo okno znajduje się w stanie po zamknięciu.
• Zbudowany most – most powstał w wyniku budowania.
• Ukryty błąd – błąd został ukryty lub jest trudny do zauważenia w tekście.

Czym różni się imiesłów bierny od czynnego?

Imiesłów bierny wskazuje na odbiorcę czynności, a czynny na jej wykonawcę. Czytający uczeń wykonuje czynność, natomiast przeczytany tekst jest jej efektem.

Czy każdy wyraz na -ny albo -ty jest imiesłowem?

Nie. Zielony, drewniany, zimny czy krótki nie stają się imiesłowami tylko przez końcówkę. W języku polskim końcówka jest wskazówką, ale o klasyfikacji decyduje pochodzenie od czasownika i sens zdania.

Imiesłów przysłówkowy – definicja i podział

Imiesłów przysłówkowy to nieodmienna forma czasownika, charakteryzująca się funkcją okolicznika, związkiem z orzeczeniem oraz brakiem odmiany przez przypadki, liczby i rodzaje. Saloni i Świdziński opisują go w składni jako formę ważną dla konstrukcji IRZ, czyli imiesłowowego równoważnika zdania.

Co to jest imiesłów przysłówkowy współczesny?

Imiesłów przysłówkowy współczesny oznacza czynność równoczesną z czynnością orzeczenia i kończy się na -ąc. Przykład: Czytając notatki, powtarzałem definicje.

• Czytając – czynność czytania trwa równocześnie z inną czynnością.
• Idąc – ktoś idzie i jednocześnie wykonuje czynność z orzeczenia.
• Słuchając – forma mówi o sposobie wykonywania czynności głównej.
• Powtarzając – forma często pojawia się w opisach nauki do sprawdzianu.
• Analizując – uczeń wykonuje analizę równolegle z notowaniem lub odpowiadaniem.

Co to jest imiesłów przysłówkowy uprzedni?

Imiesłów przysłówkowy uprzedni oznacza czynność wcześniejszą niż czynność orzeczenia i ma sufiksy -wszy albo -łszy, np. przeczytawszy, skończywszy, wziąwszy (źródło: Saloni, Świdziński, PWN, 2007).

W mowie codziennej brzmi książkowo. Na lekcji języka polskiego trzeba go jednak rozpoznawać, bo pojawia się w tekstach literackich i zadaniach składniowych.

Jaką funkcję pełni imiesłów przysłówkowy?

Najczęściej jest okolicznikiem czasu, sposobu lub przyczyny. W zdaniu Ucząc się regularnie, poprawił wynik forma ucząc się wyjaśnia sposób osiągnięcia poprawy.

Imiesłów przysłówkowy współczesny i uprzedni – sufiksy

Imiesłów przysłówkowy współczesny ma sufiks -ąc i oznacza czynność równoczesną, a imiesłów uprzedni ma sufiksy -wszy lub -łszy i oznacza czynność wcześniejszą. Oba typy są nieodmienne, co odróżnia je od imiesłowów przymiotnikowych opisanych w WSJP PAN i PWN.

Jak tworzy się imiesłów współczesny?

Tworzy się go od czasowników niedokonanych, dodając formę -ąc do podstawy: pisać – pisząc, czytać – czytając, mówić – mówiąc. Pierwszy test jest prosty: forma ma jedną końcówkę i nie pasuje do pytań jaki? która?

• Pisząc wypracowanie, uczeń pilnował akapitów.
• Czytając polecenie, zaznaczyłem czasownik główny.
• Mówiąc wolniej, nauczyciel ułatwił klasie notowanie.
• Idąc do szkoły, powtarzałem definicję imiesłowu.
• Ćwicząc czasy gramatyczne w języku polskim, łatwiej widzieć podstawę czasownikową.

Czym różni się imiesłów uprzedni od współczesnego?

Imiesłów uprzedni mówi o czynności zakończonej przed czynnością główną. Skończywszy ćwiczenie, oddałem zeszyt oznacza: najpierw skończyłem, potem oddałem.

Czy formy -wszy i -łszy są częste?

Nie, we współczesnej polszczyźnie są rzadsze i brzmią bardziej książkowo. Uczniowi wystarczy zwykle umieć je nazwać, rozpoznać i poprawnie oddzielić przecinkiem, gdy tworzą IRZ.

Tabela porównawcza – imiesłów przymiotnikowy a przysłówkowy

Główna różnica jest jedna: imiesłów przymiotnikowy odmienia się jak przymiotnik, a przysłówkowy nie odmienia się wcale. To kryterium potwierdzają PWN, WSJP PAN oraz opis składniowy Saloniego i Świdzińskiego; dopiero potem sprawdzamy pytania, funkcję i interpunkcję.

Jakie są najważniejsze różnice?

Najlepiej zestawić je obok siebie. W pracy z uczniami używam tej tabeli jako pierwszego filtra, zanim przechodzimy do trudniejszych zdań z IRZ.

Kryterium	Imiesłów przymiotnikowy	Imiesłów przysłówkowy
Odmiana	Odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje.	Nie odmienia się.
Pytania	Jaki? który? czyja?	Jak? kiedy? dlaczego?
Funkcja	Przydawka albo orzecznik.	Okolicznik lub część IRZ.
Sufiksy	-ący, -ąca, -ące, -ny, -ony, -ty.	-ąc, -wszy, -łszy.
Przykład	Czytający uczeń siedzi przy biurku.	Czytając, uczeń robi notatki.
Interpunkcja	Przecinek zależy od funkcji i rozbudowania przydawki.	IRZ wydzielamy przecinkiem.

Jak szybko odróżnić oba typy?

Zmień rodzaj albo przypadek. Jeśli forma się zmienia, jak czytający – czytająca – czytającego, to masz imiesłów przymiotnikowy. Jeśli forma zostaje taka sama, jak czytając, to jest imiesłów przysłówkowy.

• Test odmienności – działa najszybciej przy formach szkolnych.
• Test pytania – pomaga, gdy forma stoi blisko rzeczownika lub czasownika.
• Test sufiksu – przydaje się przy krótkich zdaniach egzaminacyjnych.
• Test funkcji – odróżnia przydawkę od okolicznika.
• Test przecinka – prowadzi do rozpoznania IRZ, ale nie zastępuje analizy składni.

Jak odróżnić imiesłów przymiotnikowy od przysłówkowego – testy pytaniami

Odróżnianie imiesłowów wykonaj w 4 krokach: zadaj pytanie, sprawdź odmienność, ustal funkcję w zdaniu i oceń sufiks. Taki algorytm dobrze pasuje do zadań z gramatyki polskiej w klasie 7 i 8 oraz do powtórek przed egzaminem ósmoklasisty CKE.

Jak działa pytanie jaki? który?

Jeśli forma odpowiada na pytanie jaki? albo który? i określa rzeczownik, najpewniej jest imiesłowem przymiotnikowym. Przykład: biegnący chłopiec – jaki chłopiec? biegnący.

1. Znajdź rzeczownik, który może być określany przez badaną formę.
2. Zadaj pytanie jaki?, jaka?, jakie? lub który?
3. Sprawdź, czy forma zmienia się przy odmianie rzeczownika.
4. Porównaj sufiks z listą -ący, -ny, -ony, -ty.
5. Zapisz funkcję: najczęściej będzie to przydawka imiesłowowa.

Jak działa pytanie jak? kiedy? dlaczego?

Jeśli forma odpowiada na pytanie jak?, kiedy? albo dlaczego? i opisuje czynność z orzeczenia, jest imiesłowem przysłówkowym. Przykład: Ucząc się, robił notatki – jak robił? ucząc się.

Po takim rozpoznaniu przejdź do interpunkcji. Tu przydaje się osobna lekcja: interpunkcja – zasady stawiania przecinka.

Czy można zastąpić imiesłów zdaniem podrzędnym?

Tak, przy imiesłowie przysłówkowym często działa zamiana na zdanie okolicznikowe: Czytając tekst, notował znaczy mniej więcej Gdy czytał tekst, notował. To łączy temat z działem rodzaje zdań złożonych.

Odmiana imiesłowu przymiotnikowego przez przypadki, liczby i rodzaje

Imiesłów przymiotnikowy odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje tak jak przymiotnik, dlatego forma czytający ma postacie: czytającego, czytającemu, czytającym. To kryterium jest jednym z najpewniejszych w analizie szkolnej, obok pytania jaki? i funkcji przydawki.

Jak odmienia się forma czytający?

Odmiana zaczyna się od dobrania rodzaju, liczby i przypadku rzeczownika. Czytający uczeń zmieni formę, gdy powiesz: nie widzę czytającego ucznia.

Przypadek	Liczba pojedyncza, r. męski	Przykład
Mianownik	czytający	czytający uczeń
Dopełniacz	czytającego	nie ma czytającego ucznia
Celownik	czytającemu	pomagam czytającemu uczniowi
Biernik	czytającego	widzę czytającego ucznia
Narzędnik	czytającym	rozmawiam z czytającym uczniem
Miejscownik	czytającym	mówię o czytającym uczniu

Czy imiesłów bierny odmienia się tak samo?

Tak, napisany, przeczytana i zamknięte też mają odmianę przez przypadki, liczby i rodzaje. Uczeń zapisuje: napisany tekst, napisanego tekstu, napisanym tekstem.

• Forma męska – napisany tekst zachowuje końcówkę zgodną z rzeczownikiem tekst.
• Forma żeńska – napisana praca zgadza się z rzeczownikiem praca.
• Forma nijaka – napisane opowiadanie zgadza się z rzeczownikiem opowiadanie.
• Liczba mnoga – napisane prace wymuszają końcówkę liczby mnogiej.
• Przypadek – przy odmianie rzeczownika zmienia się także imiesłów.

Gdzie ćwiczyć odmianę?

Najpierw ćwicz na przymiotnikach, potem przenieś schemat na imiesłowy. Pomaga materiał: odmiana przymiotników przez przypadki.

Interpunkcja przy imiesłowie – IRZ i zasady przecinka

Przecinek stawiamy obowiązkowo przy imiesłowowym równoważniku zdania, czyli konstrukcji z imiesłowem przysłówkowym i jego określeniami. PWN i Markowski opisują tę zasadę jako regułę składniową; imiesłów przymiotnikowy przy rzeczowniku nie ma takiego automatycznego przecinka.

Czym jest IRZ i dlaczego wymaga przecinka?

IRZ to wypowiedzenie z imiesłowem przysłówkowym, które zastępuje zdanie podrzędne, dlatego oddzielamy je przecinkiem od zdania głównego. Przykład: Wracając ze szkoły, spotkałem kolegę.

„Parafraza normy: imiesłowowe równoważniki zdań wydziela się przecinkiem, a ich podmiot musi być zgodny z podmiotem zdania głównego.” — Andrzej Markowski (red.), Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN, 2002

• Wracając do domu, kupiłem zeszyt – przecinek oddziela IRZ na początku zdania.
• Kupiłem zeszyt, wracając do domu – przecinek oddziela IRZ po zdaniu głównym.
• Uczeń, czytając polecenie, podkreślił czasowniki – IRZ w środku zdania ma dwa przecinki.
• Skończywszy zadanie, oddała kartkę – forma uprzednia też tworzy IRZ.
• Mówiąc prościej, przecinek pokazuje granicę między czynnością poboczną a główną.

Czy przy imiesłowie przymiotnikowym zawsze stawiamy przecinek?

Nie, imiesłów przymiotnikowy jako zwykła przydawka nie wymaga przecinka: czytający uczeń siedział cicho. Przecinek może pojawić się przy rozbudowanej przydawce po rzeczowniku, ale to inna sytuacja.

Jak brzmi poprawna reguła bez skrótu myślowego?

Nie mów: każdy imiesłów wymaga przecinka. Mów: przecinek jest obowiązkowy przy IRZ, czyli przy konstrukcji z imiesłowem przysłówkowym pełniącej funkcję równoważnika zdania.

Zdanie do zacytowania: obowiązkowy przecinek dotyczy IRZ jako konstrukcji składniowej, nie każdej formy zakończonej na -ąc, -wszy lub -łszy.

Błąd tożsamości podmiotów przy IRZ

Błąd tożsamości podmiotów przy IRZ polega na tym, że podmiot domyślny imiesłowu przysłówkowego jest inny niż podmiot zdania głównego. Saloni i Świdziński opisują tę zależność jako problem składniowy, a nie tylko interpunkcyjny; sam przecinek nie naprawi błędnego sensu.

Na czym polega klasyczny błąd?

Błąd powstaje wtedy, gdy czynność z imiesłowu wykonuje ktoś inny niż podmiot orzeczenia. Zdanie Wchodząc do pokoju, zaskoczył mnie widok sugeruje, że widok wchodził do pokoju.

„Parafraza opisu składniowego: konstrukcja imiesłowowa wymaga zgodności wykonawcy czynności pobocznej z wykonawcą czynności głównej.” — Zygmunt Saloni, Marek Świdziński, Składnia współczesnego języka polskiego, PWN, 2007

• Błędnie: Idąc do szkoły, zaczął padać deszcz – deszcz nie szedł do szkoły.
• Poprawnie: Idąc do szkoły, zobaczyłem, że zaczął padać deszcz.
• Błędnie: Otwierając książkę, wypadła kartka – kartka nie otwierała książki.
• Poprawnie: Otwierając książkę, zauważyłem wypadającą kartkę.
• Błędnie: Czytając regulamin, zadzwonił telefon – telefon nie czytał regulaminu.

Jak uniknąć błędu przy używaniu IRZ?

Najpierw wskaż podmiot zdania głównego, potem zapytaj, czy ten sam wykonawca robi czynność z imiesłowu. Jeśli nie, przebuduj zdanie na zdanie podrzędne.

Czy CKE sprawdza takie konstrukcje?

Tak, w wymaganiach egzaminacyjnych języka polskiego uczeń ma rozpoznawać i stosować poprawne konstrukcje składniowe, a imiesłowy należą do materiału klas 7-8 według Podstawy programowej 2017 i informatora CKE 2024/2025.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różni się imiesłów przymiotnikowy od przysłówkowego?

Imiesłów przymiotnikowy odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje, odpowiada na pytania jaki? który? i najczęściej określa rzeczownik. Imiesłów przysłówkowy jest nieodmienny, odpowiada na pytania jak? kiedy? dlaczego? i określa czynność wyrażoną orzeczeniem.

Jak rozpoznać imiesłów przysłówkowy w zdaniu?

Rozpoznasz go po nieodmienności oraz sufiksach -ąc, -wszy albo -łszy. Sprawdź też, czy forma opisuje sposób, czas albo przyczynę czynności głównej, np. Czytając, robiłem notatki.

Kiedy przy imiesłowie stawiamy przecinek?

Przecinek jest obowiązkowy przy imiesłowowym równoważniku zdania, np. Wracając do domu, spotkałem kolegę. Przy imiesłowie przymiotnikowym przecinek nie pojawia się automatycznie, bo zależy od funkcji przydawki i budowy zdania.

Co to jest imiesłowowy równoważnik zdania?

IRZ to konstrukcja, w której imiesłów przysłówkowy z określeniami zastępuje zdanie podrzędne. Ma własną czynność poboczną i musi mieć ten sam podmiot co zdanie główne.

Czy imiesłów przymiotnikowy się odmienia?

Tak, odmienia się jak przymiotnik: czytający, czytającego, czytającemu, czytającym. Ta odmiana obejmuje przypadki, liczby i rodzaje, dlatego jest jednym z najlepszych testów rozpoznawczych.

Jakie sufiksy ma imiesłów przymiotnikowy czynny?

Imiesłów przymiotnikowy czynny ma sufiksy -ący, -ąca i -ące. Przykłady to piszący uczeń, śpiewająca osoba i biegnące dziecko.

Na czym polega błąd tożsamości podmiotów przy IRZ?

Błąd polega na tym, że wykonawca czynności z imiesłowu jest inny niż podmiot zdania głównego. W zdaniu Wchodząc do klasy, zadzwonił dzwonek błąd jest jasny: dzwonek nie wchodził do klasy.

Źródła i literatura

Jakie źródła wykorzystano?

Dane i reguły sprawdzone: 2026, na podstawie źródeł normatywnych, akademickich i egzaminacyjnych. Kandydaty YouTube z briefu wymagały weryfikacji URL, dlatego nie zostały osadzone.

1. Andrzej Markowski (red.), Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002.
2. Zygmunt Saloni, Marek Świdziński, Składnia współczesnego języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007.
3. CKE – Informator o egzaminie ósmoklasisty z języka polskiego, 2024.
4. MEiN – Podstawa programowa kształcenia ogólnego, 2017.
5. WSJP – Wielki słownik języka polskiego PAN, 2023.
6. Słownik języka polskiego PWN, 2023.